محوطه‌ی باستانی هفت تپه

 

هفت تپه

محوطه‌ی باستانی هفت تپه

سفر به هزاره­های گم شده...

همه‌ی ما با عظمت و شکوه سلطنت هخامنشیان آشنا هستیم و به شدت و به حق به آن می‌بالیم. اما هرگز نباید فراموش کرد که تاریخ پادشاهی در ایران از 2500 سال پیش آغاز نمی‌شود! با نگاهی به آثار به جا مانده در خوزستان از جمله شهر شوش و محوطه‌های اطراف آن با دورانی طلایی و با اصالت رو به رو می‌شویم. ایلامیان! ساکنان بومی جنوب غرب ایران که سازه‌های عظیمشان از جمله چغازنبیل مهر تاییدی هستند بر تمدن خیره‌کننده‌ی آنها. هر زمان که به دیدار چغازنبیل رفتید، کمی مسیرتان را تغییر داده و با طی مسافتی کمتر از 25 کیلومتر، لذت دیدار محوطه‌ی هفت تپه را نصیب خود کنید.

این محوطه‌ی 3500 ساله‌ی گسترده که مظلومانه در کنار جاده‌ قرار گرفته، جایی است که در آن کهن‌ترین طاق ضربی ایران وجود دارد. دست­آوردی که حاکی از معماره­ی پیشرفته­ی آن دوره است. محوطه‌ی هفت تپه همانطور که از نام آن پیدا است دارای تپه‌های زیادی است، یعنی 14 تپه. با کاوش‌هایی که از نیم قرن پیش در اینجا صورت گرفت، آثار بسیاری از جمله الواحی با خطوط میخی به دست آمد که قدمت آن را مشخص کردند. در واقع هفت تپه بقایای یک شهر خشتی و آجری متعلق به دوران ایلام میانه است. شهری با نام احتمالی کبنَک یا تیکنی. برخی معتقدند که ساخت چغازنبیل و شهر انشان باعث شد تا هفت تپه از رونق بیفتد و تخریب شود. در حفاری‌ها یک گور دسته جمعی با صدها اسکلت به دست آمده که حاکی از کشتاری عمومی است که دلیل آن مشخص نشده! گویا پس از این اتفاق هفت تپه دیگر نتوانست همچون گذشته با اقتدار بر پای خود بایستد و با گذشت سده‌ها، تنها نشانه‌هایی از زندگی در دوران اشکانی و ساسانی در آن دیده می‌شود.

اما این محوطه‌ی شگفت‌انگیز چه چیزهایی را در خود جای داده؟ در واقع هفت تپه مجموعه‌ای از آرامگاه‌ها و سازه­های مختلف است. آنچه که با ورود به محوطه خواهید دید، دو آرامگاه آجری است. یکی از آنها متعلق به تپتی آهار پادشاه ایلامی و همسر او است که الواح مکشوفه باعث شده آرامگاه به او نسبت داده شود. طاق ضربی مشهور در این آرامگاه قرار دارد. آرامگاه بزرگ‌تر که یک آرامگاه عمومی است سه بخش دارد که تعدادی اسکلت از آنها به دست آمده. طبق شواهد این اسکلت‌ها در زمان‌های مختلفی در آرامگاه قرار گرفته‌اند و می‌توان گفت که این بخش، یک آرامگاه شاهی نبوده و هر بار پس از تدفین ورودی آن با دیواری آجری بسته می‌شده است. اما نکته‌ی جالب درخصوص آرامگاه کوچک‌تر این است که به طور همزمان 23 جسد در آن تدفین شده‌اند. برخی معتقدند این افراد با مرگ تپتی آهار قربانی شده اند تا در جهان دیگر به او خدمت کنند. اما نمی‌توان با قطعیت در مورد آن نظر داد.

همچنین در این محوطه بقایای یک زیگورات نیز یافت شد که احتمالا ارتفاع آن در حدود 30 متر بوده و متاسفانه در دوران جنگ ایران و عراق خسارت‌های زیادی به آن وارد شده است. این زیگورات 200 سال از چغازنبیل قدیمی‌تر است!

در بخش دیگر این محوطه دو صفه بسیار بزرگ خشتی با اتاق‌ها و سالن‌های مختلف پیدا شده که به نظر می‌رسد ارتفاع آنها دست کم 15 متر بوده باشد. گمان می‌رود این سازه‌ها برای مراسم آیینی ایجاد شده‌اند. به نظر می‌رسد یکی از ساختمان‌های این محوطه کارگاه ساخت سفال و  اشیا فلزی بوده.

خوشبختانه به دلیل کشف آثار فراوان از هفت تپه، 45 سال پیش موزه‌ای در آنجا بنا شد و آثار حفاری شده به نمایش گذاشته شد. اشیای به دست آمده عبارتند از انواع ظروف سفالی ساده یا منقوش با رنگ‌های نخودی و قهوه‌ای تیره و روشن، گردنبدهای سنگی از جنس عقیق، پلاک‌های منقوش مفرغی، مهرهای سنگی یا گلی با تصاویری از پیشکش هدایا به خدایان، کتیبه‌ها و گل‌نوشته‌هایی با خط میخی و اکدی که نمایانگر رواج نگارش در این منطقه بوده، موزاییک‌های منقوش لاجوردی، سردیسی گلی از زن و مرد ایلامی، ماسک چهره‌ی یک مرد، تابوت‌های سفالی با اندازه‌های گوناگون و خمره‌های تدفین، سلاح‌های مفرغین مثل خنجر، شمشیر، تبر و سرنیزه، پیکرک‌های سفالی انسانی از نوازندگان ایلامی یا الهه‌ها که با قالب ساخته شده‌اند و پیکرک‌های حیوانی به صورت گاو کوهان‌دار که با دست ساخته شده اند. با کنار هم قرار دادن این آثار می‌توان تصویری از زندگی در آن گوشه از ایران در آن برهه‌ی تاریخی بسیار کهن مشاهده کرد و بیش از پیش به این سرزمین پر افتخار بالید.

اگر به تاریخ ایران باستان علاقه‌مند هستید، برای دیدار از این محوطه‌ی حیرت‌انگیز اصلا تردیدی به خود راه ندهید. تنها وجود اولین طاق ضربی ایران برای راهی شدن شما به این منطقه کافی است، چه رسد به دیگر آثار آن!